સંસ્મરણ...
બળેવિયા
બળેવ આવે એટલે મારો આનંદ બેવડાઈ જાય. રાખડી બાંધી વટ પાડવાની મજા અને બળેવિયા દોડે એ પ્રસંગને માણવાની લિજ્જતના કારણે મને બળેવ એટલે કે રક્ષાબંધનનો તહેવાર ખૂબ જ ગમતો.
બળેવના દિવસે વહેલી સવારે જાગી શકાય એટલે હું આગલી રાતે વહેલા સૂઇ જતો. સવારે કોઈ જગાડે એ પહેલાં જાગી જવાનું. ઝટપટ નાહીને સંઘરાના કપડા પહેરી હોંશે હોંશે રસિકકાકાની દુકાને ઉપડી જવાનું. બાપા મને પચાસ પૈસાની રાખડી લઇ આપતા. જે લઇને હું હરખભેર ઘેર જતો.
ઘેર બહેન મને રાખડી બાંધી આપતી. જમણા હાથનાં કાંડામાં ગોળ, મોટી અને રંગબેરંગી વાદળીમાંથી બનેલી ઝગમગ થતાં ગોટા જેવી રાખડીને જોઈને મારું મન નાચી ઊઠતું. પછી લોટ માંગવા આવતા મંદિરના પૂજારી જદુકાકાની વાટ જોવાતી. રક્ષાબંધનના દિવસે તેઓ નાના ફૂમકાવાળી રંગીન દોરાની રાખડીઓનો આખો ગુચ્છો લઇને આવતા. ‘લોટ કરાવજો.....’ નો અવાજ સંભળાય કે તરત જ અમે જયાં હોઇએ ત્યાંથી દોડી આવતા. ‘હાલો સોકરાવ રાખડી બાંધી દવ’ કહેતા જદુકાકા અમને રાખડી બાંધી આપે એટલે માતા કુંતાએ અભિમન્યુને રાખડી બાંધી અભયદાન આપ્યાનો મને સાંભરી આવે. એ દિવસોમાં અમારા ગામમાં નવરાત્રિ ઉપર ‘અભેમાન સકરાવો’ (અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહ) નાટક ભજવાતું એ યાદ આવી જતું. અમને રાખડી બાંધ્યા પછી અભયદાન મળી ગયાનો પરમ સંતોષ થતો. જદુકાકા બાને પાંચ-સાત રાખડીઓ આપતાં અને કહેતા, ‘આ લ્યો, બધે બાંધી દેજો.’ પછી એ રાખડીઓ હોંશે હોંશે ખાટલાની ઇસે, કમાડે અને પેટીએ બંધાતી.
થોડીવારમાં શેરી ફૂલગુલાબી અવાજોથી જીવતી થઈ જતી. અમે સૌ મિત્રો પોતપોતાની રાખડીઓ એકબીજાને બતાવવા નીકળી પડતા. બાબુની રાખડી મારા કરતા કાયમ સારી હોવાથી મને થોડું ઓછું લાગતું. પણ પેથાકાકાની રાખડી કરતાં મારી રાખડી સારી હોય એટલે મન માની જતું. પછી તો સૌ રક્ષાબંધનના પર્વનો આનંદ મનાવવામાં લીન થઈ જતા. બેનને ભેટમાં કશુક આપી શકાય એવી ઉંમર ક્યાં હતી એ સમયે ? એટલે બેનને અમે સૌ આનંદ સિવાય કશું આપી ન શકતાં. આપેલા અને મેળવેલાં એ આનંદની અમે સાથે જ ઉજાણી કરતાં. બળેવના દિવસે સાંજની અમે ખૂબ આતુરતાથી રાહ જોતા.
અમારા ઘરથી થોડે દૂર ચોક પડતો. ચોકથી પડતી ઊગમણી શેરીમાં થોડું ચાલતા અમારા ઘર સહિત પાંચ ઘરના ડેલા પડતા. ચાર વાગ્યા આસપાસ ઉગમણી શેરીની બધીજ સ્ત્રીઓ અમારા ડેલે આવી ચોક તરફ નજર નાંખેલી સ્થિતિમાં ઢુંગલામાં ગોઠવાઈ જતી. બીજી શેરીઓમાં પણ આવું જ થતું. આ ઢુંગલામાં અમારા મા-નાનીમા, રામમા, લાખીમા અને દૂધીમા તથા જમનામાની હાજરી અચૂક હોય. જમનામા એટલે કરશનભાભાના ઘરના. કોઈ લાંબી ડોકે તો કોઈ નેજવા માંડી ચોકને તાકી રહે. ‘પોર ચારેય ભાલ્યા કોરામોરા જ હતા. સરાવણ વળી થોડો ભીનો હતો તે એમાં વળી ઓણ વરસાદ થયો’ જમનામા ગત સાલનો વરતારો યાદ કરી કહેતાં એટલે બેઠેલાં બધાં ફ્લેશબેકમાં ઉતરી જતાં.
એટલીવારમાં જેરાભાભા કુંભારને ત્યાંથી ચાર બળેવિયા (છોકરા) હાથમાં એક-એક ભાલ્યો (પાણી ભરવાની માટીની મટકી) લઈને નીકળતા. સૌ એને તાકી રહેતા. છોકરા પણ અવર્ણનીય ઉમંગ સાથે ચોકમાં પહોંચતા. કરશનભાભા ચારેય ભાલ્યા ઉપર માટીના ઠીકરા વડે અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો અને આસો લખતાં ને કહેતા કે, ‘જાવ, બટા ! પાદરની કૂઈએથી માટલા ભરી આવો.' એટલે તરત જ માહોલમાં ગરમાવો આવી જતો. છોકરા હડી કાઢી પાદરની કૂઈએ જતા. ત્યાં પહેલેથી જ પાણી સીંચવા વાળો તૈયાર હોય એટલે એ ઝટપટ પાણી સીંચી ભાલ્યા ભરી આપે.બળેવિયા તરત ઉતાવળા પગે ભાલ્યા ખભે મૂકી ચોક ભણી રીતસર દોટ મૂકે.
માટીના કોરા ભાલ્યા પાણી ભરાવાથી ધીમે ધીમે રીઝવા લાગે. અંદર રહેલું પાણી શોષાતા ભાલ્યાની બહારની બાજુએ ભેજ બાઝતો. ચોક આવે ત્યાં સુધીમાં અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો અને આસો લખેલ ભાલ્યા પૈકીના કોઇની બહારની સપાટી વધુ ભીંજાતી તો કોઇની ઓછી. કોઇની વળી સાવ ઓછી તો કોઇની વળી બિલકુલ નહીં.
બળેવિયા આવતા દેખાય કે સૌની ઉત્કંઠા વધી જાય. કરશનભાભા, નાણ્યભાભા અને ભીમાભાભાની પેનલ પાસે પાણી ભરેલા ભાલ્યા રજૂ થાય. પછી ત્રણેયનું તીક્ષ્ણ ઓબ્ઝર્વેશનનો શરૂ થાય. ગોળ કુંડાળામાં ગોઠવાયેલું ગામ પગની એડી પર ઊભું થઇ આ ઘટનાને નિહાળે.કોઇ વળી ટોળામાં ઊભેલાં બે જણની વચ્ચેથી માથુ કાઢી આંખો ખેંચીને જુએ. બાજુના ઓટલે બેઠેલા વૃદ્ધો ચલમ-બીડી ફૂંકતા ભર્યા નાળિયેર જેવી સ્થિતિનો ફોડ કયારે પડશે એની રાહ જુએ. એટલીવારમાં ત્રણેય નિરીક્ષકો ઊભા થાય. ‘એ સાંભળો...સાંભળો...’નો કરશનભાભાનો અવાજ પડઘાય કે તરત કિશનકાકા ઢોલ પર દાંડી પીટી સૌને શાંત રહેવા સંકેત કરે.જેની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોવાતી હોય એ ક્ષણ આખરે આવી પહોંચતી. કરશનભાભા મીનમેખ ન થઇ શકે એવી આગાહી કરતા. ‘‘આવતા વર્ષે અહાડમાં ભરપૂર વરસાદ સે. સરાવણમાં હરવડા પડશે. ભાદરવામાં બે વરસાદ સે. આહોમાં ઓસો સે.’’ નાના બાળકો કરશનભાભા સામે અનિમેષ તાકી રહે.મોટેરા આવતા વર્ષે શું વાવવું એનું આયોજન આ આગાહીના આધારે કરવા માંડે. કરશનભાભા મોટા જાણતલ હોય એમ સૌ એની સામે મીટ માંડી રહે.
થોડીવારમાં કિશનકાકા અને નાણ્યભાભા ભુવાની ભૂમિકા શરૂ થતી. ઢોલશસ્ત્રમાં પારંગતતાની સર્વ ઉપાધિઓ મેળવી લીધી હોય એવી નિપૂણતાથી કિશનકાકાનો ઢોલ વાગતો. કિશનકાકા એટલે અમારા ગામનો અમરો ઢોલી. ત્રણ ગામના તરભેટે પણ જેનો નાદ તાલબધ્ધ રીતે સંભળાય એવી મહારતના કારણે પંથકમાં કિશનકાકા ઢોલીનું બહુ મોટું નામ હતું.
માડીને ઓતાર લાવવા બોલવા પડતા શબ્દો માટે કરશનભાભા કમાલના હતા. જોતજોતામાં ‘લે માડી, પટમાં આવ્ય’ના લલકાર થાય ને નાણ્યભાભા તથા ભીમાભાભા ધૂણવા માંડે. બંને ભુવાના ડેપ્યુટી જેવા ભોપાકાકા અને શામાદાદા પણ ધ્રુજારી અનુભવે. સાંકળો ખેંચાય. ખમા ! ખમા ! ના પડકારા થાય. સૌ ભુવાને પગે પડે રુડાં આશીર્વાદ દેવાય. શ્રીફળ, સાકરની પ્રસાદી વહેંચાય. અગરબતીનો ધૂપ થાય. વાતાવરણમાં અનેરો આનંદ છવાય.
એટલામાં બળેવના પર્વનો ક્લાઇમેક્સ જેવો સીન ભજવવાની તૈયારીઓ વચ્ચે સવજીકાકા સૂતારની વટભેર એન્ટ્રી થાય. ખભે પ્રમાણમાં મોટી કહી શકાય એવી હળની પ્રતિકૃતિ હોય. લાકડામાંથી દિલ દઇને ગામ માટે મફત બનાવેલ આ હળ જીતવાનો અંતિમ કાર્યક્રમ આરંભ કરવાની સૂચના મળતા અબાલવૃધ્ધ મેલીના ખૂંટેથી છત્રી (ચબૂતરો) સુધીના રસ્તાની બંને બાજુ ઉત્સુકતાપૂર્વક ગોઠવાઇ જાય. બળેવિયા બનેલા ચાર છોકરાઓ ૩૦૦ ફૂટ દૂર ચબૂતરા બાજુના છેડે રનવે પર નક્કી કરેલા નિશાન પાસે દોડવા માટેની પોઝીશનમાં ગોઠવાઇ જાય. મેલીના ખૂંટા બાજુના છેડે કરશનભાભા હાથમાં હળ પકડી ઉભા રહે. તખ્તો ગોઠવાઇ જાય. મેદની મૂડમાં આવી જાય. લોકો હળિયું જીતવાની ક્ષણને હદયમાં સંભારણા તરીકે સ્થાપિત કરવા રીતસર થનગની ઊઠે. ઓલમ્પિકની એથ્લેટ ઇવેન્ટમાં ભાગ લેતા હોય એ રીતે ચારેય બળેવિયા પોત પોતાના ટ્રેક પર ઇશારાની રાહ જોતા, હળ જીતી ગયા પછીની ક્ષણોના સપના જોતા દોડું-દોડું નહીં, પણ ઊડું ઊડું થઇ રહ્યા હોય એવી સ્થિતિમાં આવી જાય.
આ બાજુ કિશનકાકાની દાંડી હોંકારાની રાહમાં ઢોલ પર ત્રાટકવા રીતસરની થનગનતી હોય એમ લાગે. દૂર ડેલીઓ પર મહિલાઓની નજર લાજ કાઢેલી, અર્ધ કાઢેલી કે નહીં કાઢેલી અવસ્થામાં ચોક ભણી મંડાય જાય. આકાશકમાં ઊડી રહેલા વાદળા પણ નાનકડા ગામનું નવલું નજરાણું જોવા ઘડીભર ઊભા રહી જાય. પવન પણ પોતાની ચંચળતા સંકેલીને આ વિરલ ઘટનાનો સાક્ષી બનવાં થંભી જાય.
‘‘એ બધા વયા આવો !’’ કરતા કરશનભાભા માથાના ફાળિયાની લીલી ઝંડી બતાવે કે ચારેય બળેવિયા પવનવેગી ઝડપે ટ્રેક ઘસી આવે. બે ટ્રાયલ પૂરી થાય પછી ફાઇનલ દોડનો આરંભ થાય. ‘‘વગાડ્ય...વગાડ્ય...’’. ના પડકારા થતા કિશનકાકા પોતાના ઢોલ સાથે રમમાણ થઇ જાય. ‘‘ભાઇ ! ભાઇ !’’ થતા તો માહોલ ગાજી ઊઠે...
‘ગોકો જ જીતવાનો...’
‘‘ભરતાનું કામ નહીં’’
‘હળ તો બાવળી જ લઇ જવાનો...’ ના અંદાજ વચ્ચે શરતું લાગતા વાતાવરણ એની ચરમસીમાએ પહોંચી જાય...
આખરે આખરી દોડનો તખ્તો તૈયાર થઇ જાય અને ‘એ વયા આવો...’ નો છેલ્લો હાંકોટો થાય કે જેમ સનનન...તીર છૂટે એમ બળેવિયા છૂટે... આંખના પલકારામાં આગળ-પાછળ થતા બળેવિયા, હોય એટલું જોર લગાવી વિજયધ્વજ લહેરાવવા માનો હડી જ કાઢે.
સૌના ધબકતા હદય વચ્ચે આખરે રેસ પૂરી થતાં જ જીતેલો દોડવીર હાથમાં હળ લઇ ખુશીથી ઝૂમી ઊઠે... શાબાશી અને અભિનંદનોની વર્ષાથી વિજેતા ગદગદિત થાય.
હરિફની ઇર્ષા અને કોઇકની મીઠી નજર વચ્ચે હીરોની અદામાં હળ સાથે ઘર તરફ રીતસર દોટ મૂકતા જીતેલા બળેવિયાને જોતા અબાલવૃધ્ધો રાજી થઈ ધીમાં પગલે વિખેરાવા લાગે. આંગળી અને ઢોલ બંને ફાટી જાય એ રીતે પૂરા ઉત્સાહ સાથે ઢોલ વગાડતા કિશનકાકાની છેલ્લી ડાંડી ઢોલ પર ધ્રબાંગ કરતી પડીને શાંત થાય અને અમારો બળેવનો ઉત્સવ પૂરો થાય.
